Od granic planetarnych do Ekonomii obwarzanka!

W 2009 r. czasopismo „Nature” opublikowało raport dotyczący granic planetarnych, opracowany przez międzynarodowy zespół dwudziestu sześciu naukowców, w tym Johana Rockströma i Willa Steffena. Zidentyfikowali oni dziewięć granic planetarnych – progów, których ludzkość nie może przekroczyć, aby zachować sprzyjające warunki, które umożliwiły nasz rozwój, i zapewnić nam możliwość dalszego zrównoważonego życia w bezpiecznym i stabilnym ekosystemie. Innymi słowy, granice te pomagają zapobiegać nagłym i nieprzewidywalnym zmianom w środowisku naturalnym Ziemi. Przez lata koncepcja granic planetarnych wzbudzała ogromne zainteresowanie. Naukowcy z Centrum opracowują i wykorzystują tę koncepcję w nauce, polityce i praktyce. Od 2009 roku dziewięć wymiarów koncepcji granic planetarnych zostało zaktualizowanych, a jej ostatnia ilustrowana wersja znajduje się na diagramie obok.

Ewolucja koncepcji granic planetarnych. Licencja CC BY-NC-ND 3.0 (Źródło: Azote dla Stockholm Resilience Centre, Uniwersytet Sztokholmski. Na podstawie Sakschewski i Caesar et al. 2025, Richardson et al. 2023, Steffen et al. 2015 oraz Rockström et al. 2009)

W 2012 r. ekonomistka Kate Raworth zaproponowała uzupełnienie zewnętrznych, naturalnych granic planetarnych („ekologicznych pułapów”) określonych w 2009 r. przez Rockströma i jego zespół o granice wewnętrzne („fundamenty społeczne”), reprezentujące podstawowe potrzeby człowieka niezbędne do dobrego życia. Wymieniła 12 różnych wymiarów lub potrzeb, tworzących „podstawy społeczne”: równouprawnienie płci, woda, pokój i sprawiedliwość, edukacja, głos polityczny, żywność, dochody i praca, energia, mieszkanie, zdrowie, sprawiedliwość społeczna i sieci społeczne.

Granice planetarne i dobrobyt ludzkości można zilustrować za pomocą pierścienia, tworząc potężne ramy dla zrozumienia związku między zdrowiem środowiska a potrzebami człowieka. Model ten oddaje pełną złożoność dzisiejszych wyzwań, podkreślając wiele powiązanych ze sobą wymiarów, z którymi musimy się zmierzyć. Określa on dwie krytyczne granice: fundament społeczny, który należy zabezpieczyć, aby zapewnić godną jakość życia WSZYSTKIM, oraz ekologiczny pułap, którego nie wolno przekraczać, jeśli chcemy zachować stabilność naszej planety.

Ambicją jest, aby działalność gospodarcza człowieka funkcjonowała w tej bezpiecznej i sprawiedliwej przestrzeni. Oznacza to zaspokojenie podstawowych potrzeb społecznych, takich jak edukacja, zdrowie i dostęp do żywności, przy jednoczesnym pozostawaniu w granicach ekologicznych Ziemi. Należy jednak pamiętać, że ramy te są modelem teoretycznym, a nie gotowym rozwiązaniem.

Rodzi to kluczowe pytanie: czy między fundamentem społecznym a pułapem ekologicznym rzeczywiście istnieje realna przestrzeń, a jeśli tak, to jakie konkretne działania i ścieżki mogłyby nam pozwolić na jej zrównoważone wykorzystanie?

Model „Doughnut for Sustainability”, zaadaptowany z Capmourteres et al. (wrzesień 2019 r.), „A Complex Systems Framework for the Sustainability Doughnut”

ALE, jak ten model został faktycznie wdrożony w praktyce?

Na całym świecie liczne ruchy, organizacje i miasta eksperymentują z zastosowaniem ekonomii obwarzanka w swoich realiach. Dzięki platformie Donut Economics Action Lab (DEAL) ta zbiorowa energia jest widoczna i otwarta dla wszystkich chętnych. Ważnym kamieniem milowym był kwiecień 2020 r., kiedy to Amsterdam stał się pierwszym miastem na świecie, które formalnie przyjęło ramy ekonomii obwarzanka w swoich decyzjach dotyczących polityki publicznej, włączając sprawiedliwość społeczną i transformację ekologiczną do swojego planu naprawy gospodarczej.

Na przykład w sektorze mieszkaniowym miasto nadało priorytet budowie niedrogich, niskoemisyjnych domów, stosując zasady gospodarki o obiegu zamkniętym i materiały niskoemisyjne. Chcą dalej projektować miasto w sposób dostosowany do zmian klimatu, żeby zapewnić mieszkańcom czystsze powietrze i złagodzić skutki zmian klimatycznych, takie jak wzrost temperatur i większe opady deszczu.

Amsterdam uruchomił również programy recyklingu komputerów, w ramach których odnowione urządzenia są przekazywane mieszkańcom o niskich dochodach, a w całym mieście kwitną indywidualne ogrody i zbiorowe projekty rolnicze.

Obraz z Noordoogst

Bruksela również uczestniczy w tym rosnącym międzynarodowym ruchu poprzez projekt Brussels Donut, którego celem jest dostosowanie teorii Donuta do konkretnych realiów stolicy Belgii.  Na przykład w 2023 r. rząd regionalny wprowadził kryteria przyznawania wsparcia przedsiębiorstwom, koncentrując się na odpowiedzialności środowiskowej i społecznej.